ৰবীন্দ্ৰনাথৰ চিন্তা আৰু দৰ্শনত বিশ্বজনীনতা

 ৰবীন্দ্ৰনাথৰ চিন্তা আৰু দৰ্শনত বিশ্বজনীনতা

                                               - বীৰ্কে বি থাপা                                                                                  

        বিশ্ব প্ৰকৃতিৰ বিশালতাত এক পৰম আত্মাৰ অস্তিত্ব উপলদ্ধি কৰা ৰবীন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰৰ সমগ্ৰ ৰচনাৱলীতে পৰিব্যাপ্ত হৈ আছে বিশ্ব প্ৰকৃতি সম্পৰ্কে থকা তেওঁৰ নিজস্ব শৈল্পিক অন্তৰ্দৃষ্টি আৰু প্ৰকৃতিৰ এই বিশালতাৰ সৈতে মানৱাত্মাৰ সংযোগ স্থাপনৰ এক দুৰ্বাৰ আক্যাংক্ষা।মূলত: ৰবীন্দ্ৰনাথৰ সমগ্ৰ জীৱন-দৰ্শনেই গঢ় লৈ উঠিছিল উপনিষদীয় ধ্যান-ধাৰণাৰ আধাৰত।সেইবাবেই তেওঁ উপলদ্ধি কৰিছিল-'মানুষের জীবনের সার্থকতা তার আত্মার অনন্ত স্বরূপের প্রকাশের মধ্যে।' তেওঁৰ দৃষ্টিত এক পৰম আধ্যাত্মিক সত্যক উপলদ্ধি কৰিব পৰাতেই মানুহৰ জীৱনৰ সাৰ্থকতা।

        ওঠৰ বছৰ বয়সতে ৰবীন্দ্ৰনাথে তেওঁৰ অন্তৰত এক আধ্যাত্মিক সত্যৰ অস্তিত্ব প্ৰথমবাৰৰ বাবে উপলদ্ধি কৰিছিল।এই সম্পৰ্কে তেওঁ লিখিছে-'When I was eighteen, a sudden spring breeze of religious experience for the first time came to my life and passed away, leaving in my memory a direct message of spritual reality. ' কিন্তু ৰবীন্দ্ৰ-দৰ্শনৰ বৈশিষ্ট্য এয়ে যে পৰমাত্মাৰ অস্তিত্বত বিলীন হোৱাৰ আক্যাংক্ষাৰে তেওঁ মৃত্যুক কামনা কৰা নাই।বৰং বিশ্ব প্ৰকৃতিৰ উত্থান-পতন ,সৃষ্টি আৰু ধ্বংসৰ অবিৰত পৰিৱৰ্তনৰ বিভিন্ন ৰূপ তেওঁ পৰ্যবেক্ষন কৰিবলৈ আৰু এই পৰিৱৰ্তনৰ পৰা আহৰণ কৰা জ্ঞান আৰু শিক্ষাক তেওঁ মানৱ সভ্যতাৰ বিকাশ আৰু বিস্তাৰৰ প্ৰতিটো পদক্ষেপতে প্ৰয়োগ কৰিব বিচাৰিছিল।বিশ্বপ্রসিদ্ধ দাৰ্শনিক জঁ জাক ৰুচোৰ মতেও প্ৰকৃতিয়েই হৈছে ব্যক্তিৰ জীৱনৰ উৎকৃষ্টতম পঢ়াশালী।কোৱা হয় যে গ্যেটেৰ বিখ্যাত কবিতাপুথি 'ফাউষ্ট'খন অধ্যয়ন কৰি আঁদ্ৰে জিদে প্ৰথমবাৰৰ বাবে জীৱনৰ এটা নতুন অদৃষ্টপূৰ্ব ৰূপ প্ৰত্যক্ষ কৰিছিল।প্ৰকৃতিৰ সৰ্বত্ৰে অহৰহ বিৰাজ কৰি থকা সুৰধ্বনিক প্ৰকাশ কৰা য়েহুদি মেনুহিনৰ অপূৰ্ব চেতাৰ বাদন শুনি সেয়ে আনন্দৰ আৱেগত আত্মহাৰা হৈ বিজ্ঞানী আইনষ্টাইনেও কৈছিল-'তুমি প্ৰমান কৰি দিলা যে ঈশ্বৰ আছে।' আইনষ্টাইনৰ এই ঈশ্বৰ উপলদ্ধি নি:সন্দেহে বিশ্ব প্ৰকৃতিৰ সৈতে তেওঁৰ আধ্যাত্মিক উপলদ্ধিৰে নামান্তৰ।

        বিশ্ব প্ৰকৃতিৰ নিয়মেই হৈছে অবিৰাম উত্থান-পতন ,সৃষ্টি আৰু ধ্বংসৰ পুনৰাবৃত্তি।আদিম অৱস্থাৰ পৰা মানুহে প্ৰকৃতিৰ এই ৰূপ পৰিৱৰ্তন প্ৰত্যক্ষ কৰি তাৰ সৈতে সহাৱস্থান কৰি আহিছে।সেইবাবেই অলেখ দুৰ্যোগ আৰু ধুমুহাৰ মাজতো পুনৰ সৃষ্টি আৰু নতুন সম্ভাৱনাৰ আকাংখ্যাত মানুহ এই বিশাল বিশ্বত জীয়াই থকা সম্ভৱপৰ হৈছে।বিশ্ব প্ৰকৃতিৰ সৈতে থকা মানুহৰ এই যুগপৎ সম্পৰ্কৰ কথা ৰবীন্দ্ৰনাথে বিভিন্ন গীত,কবিতা আৰু নাটকৰ মাজেৰে চেষ্টা কৰিছে প্ৰতীকি ৰূপ আৰু ব্যঞ্জনাৰে প্ৰকাশ কৰিবলৈ।

        ৰবীন্দ্ৰ-দৰ্শনৰ গৱেষকসকলৰ মতে,ৰবীন্দ্ৰনাথে তেত্ৰিশ বছৰ বয়সত 1894 চনত ৰচনা কৰা 'সোনার তরী' কাব্যগ্ৰন্থতে প্ৰথমবাৰৰ বাবে বিশ্বজীৱনৰ আনন্দ চেতনাৰ সুৰ বাজি উঠা পৰিলক্ষিত হৈছিল।প্ৰকৃতিৰ সৈতে মানৱাত্মাৰ সংযোগ স্থাপন ৰবীন্দ্ৰ ৰচনাৱলীৰ এক সাধাৰণ বৈশিষ্ট্য যদিও 1908 চনত ৰচিত 'শারদোৎসব' ,1910 চনত ৰচিত 'রাজা',1912 চনত ৰচিত 'অচলায়তন',1913 চনত ৰচিত 'ফাল্গুনী' আদি নাটকত তেওঁ মানৱ জীৱনত প্ৰকৃতিৰ ঋতুক্ৰমৰ প্ৰভাৱ অংকন কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিছিল।1916 চনত প্রকাশিত ৰবীন্দ্ৰনাথৰ 'বলাকা' কাব্যগ্ৰন্থতো বিশ্বৰ বিৱৰ্তনৰ বিভিন্ন ৰূপ অংকিত হোৱা দেখিবলৈ পোৱা যায়।

       ‘শরদোৎসৱ' নাটকত তেওঁ লেখিছে -' মানুষের প্রধান সৃজনের ক্ষেত্র তাহার চিত্তমহল।এই মহলে যদি দ্বার খুলিয়া আমরা বিশ্বকে আহ্বান করিয়া না লই তবে বিরাটের সংগে আমাদের পূর্ণ মিলন ঘটে না। বিশ্ব প্রকৃতির সঙ্গে আমাদের চিত্তের মিলনের অভাব আমাদের মানব প্রকৃতির পক্ষে একটা প্রকাণ্ড অভাব।' প্ৰকৃতিৰ বুকুত নিহিত হৈ থকা অপাৰ ৰূপ- সৌন্দর্য আৰু আনন্দক মানুহে অন্তৰত উপলদ্ধি কৰিব নােৱাৰাটোৱেই মানুহৰ জীৱনৰ অন্য এক দুর্ভাগ্য। ৰবী ঠাকুৰৰ মতে, ঋতুৰ বিভিন্ন উৎসৱত প্ৰকৃতিৰ বুকুত সৌন্দর্যৰ অপাৰ মেলা বহে আৰু সেই উৎসৱ যদি মানুহে একাগ্ৰচিত্তে অনুভৱ নকৰে তেন্তে তেওঁ পার্থিৱ জীৱনৰ এটা বিশুদ্ধ আৰু মহৎ আনন্দৰ পৰা নিজকে সদায়ে বঞ্চিত কৰে।

       ' শিল্পীৰ পৃথিৱী' প্ৰৱন্ধত জ্যোতিপ্রসাদেও এই কথাই লিখিছিল যে মানুহৰ সমস্ত বাস্তৱ জীৱনটোৱেই হৈছে মানুহৰ অন্তৰখনৰে প্রতিচ্ছবি। শৈল্পিক অন্তৰ্দৃষ্টি আৰু সৌন্দর্যবােধেই মানুহক অনুপ্রাণিত কৰে সভ্যতা সংস্কৃতি গঢ়ি তুলিবলৈ।অন্তৰত অনুভূত সৌন্দর্যক প্রকাশ কৰাৰ অফুৰন্ত হাবিয়াসতে মানুহে চলাই যােৱা অক্লান্ত সৃষ্টি প্রয়াসত গঢ় লৈ উঠে মানুহৰ সভ্যতা আৰু সংস্কৃতিয়ে। গতিকে ই স্বতঃসিদ্ধ যে, মানুহৰ দৃষ্টি দুটা।এটা হৈছে বহিৰ্দৃষ্টি - চর্মচক্ষুৰে আমি যি দেখোঁ আৰু আনটো হৈছে অন্তৰ্দৃষ্টি - অন্ত:চক্ষুৰে আমি যি দেখোঁ। এইষাৰ কথাকে ৰবীন্দ্র নাথে প্ৰকাশ কৰিছে এনেদৰে – 'There is a duality in man...when the outward life fails to harmonize with the inner, the dweller within is hurt ..' মূলত:চৰ্মচক্ষুৰে দেখা বাস্তৱ জগতৰ প্ৰতিচ্ছবিক অন্তৰ্দৃষ্টিৰে উপলদ্ধি কৰিব নোৱাৰিলেই অসামঞ্জস্যতাই দেখা দিয়ে।

        ৰবীন্দ্ৰনাথৰ 'রাজা' এখনি প্ৰতীকধৰ্মী নাটক।অন্তৰ্দৃষ্টিৰ প্ৰকৃত স্বৰূপ উদঙাই দেখুওৱাটোৱেই হৈছে নাটকখনৰ মূল বিষয়বস্তু ।সুদীৰ্ঘ জীৱন জুৰি ৰবীন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰে লাভ কৰা কৰা আধ্যাত্মিক উপলদ্ধিৰ ফলশ্রুতি এই নাটকত উপনিষদীয় দর্শনেৰে অসত্যৰ পৰা সত্যলৈ, আন্ধাৰৰ পৰা পােহৰলৈ আৰু মৃত্যুৰ পৰা অমৃত্যুলৈ গতি কৰাৰ আকাংখ্যাক প্রতিফলিত কৰা হৈছে। নাটকখনত দেখুওৱা হৈছেঃ অন্ধকাৰ কোঠাত আৱদ্ধ ৰাণীয়ে বহুবছৰ ধৰি ৰজাৰ সৈতে নিবিড়ভারে মিলিত হােৱাৰ পাছতাে কিন্তু আজিলৈকে তেওঁৰ মুখ দর্শন কৰিব পৰা নাই। ৰজাৰ মুখ দর্শন কৰিবলৈ ৰাণী ব্যাকুল হৈ পৰাত ৰজাই নিজকে দেখা দিবলৈ সন্মত হ'ল,কিন্তু এই চৰ্তত যে ৰজাই বসন্ত পূৰ্ণিমাৰ উৎসৱত মানুহৰ ভীৰৰ মাজত দেখা দিব আৰু ৰাণীয়ে সেই ভীৰৰ মাজৰ পৰা তেওঁক চিনি উলিয়াব লাগিব। যথাসময়ত বসন্ত পূর্ণিমাৰ উৎসৱ আয়ােজিত হ'ল।অজস্ৰ মানুহৰ মাজত ৰাণীয়ে এজন সুদর্শন যুৱকক ৰজা বুলি ভুল কৰিলে। নাটকখনত দেখুৱা হৈছে – ৰাণীয়ে নিজৰ অজ্ঞতাৰ বাবে ক্ষন্তেকীয়া সৌন্দৰ্য্যত মােহ গৈ বাৰে বাৰে ভুল কৰিছিল আৰু প্রকৃত সত্যৰূপী ৰজাক আৱিষ্কাৰ কৰাত অক্ষম হৈছিল। ৰবীন্দ্রনাথে নাটকখনৰ সম্পৰ্কত নিজে লিখা মতে –ৰাণী সুদর্শনাই ৰজাক বাহিৰত বিচাৰিছিল বাবে সুদৰ্শন যুৱক সুবৰ্ণৰ ৰূপত মুগ্ধ হৈছিল আৰু মনে মনে তেওঁৰ ওচৰত আত্মসমর্পন কৰিছিল।ফলত কেনেকৈ তেওঁৰ চাৰিওফালে জুই লাগিল, অন্তৰৰ ৰজাক ত্যাগ কৰাৰ লগে লগে কেনেকৈ বাহিৰৰ মিছা ৰজাৰ মাজত যুঁজ লাগিল, সেই অগ্নিদাহৰ মাজেৰে কেনেকৈ ৰজাৰ সৈতে ৰাণীৰ পৰিচয় ঘটিল, কেনেকৈ দুখৰ আঘাতত তেওঁৰ অভিমান নাইকিয়া হ'ল আৰু অৱশেষত কেনেকৈ হাৰ মানি ৰাজপ্রাসাদ এৰি পথত থিয় হৈ তেওঁ প্ৰভুৰ সাক্ষাৎ লাভ কৰিলে এই নাটকখনত তাকে বৰ্ণোৱা হৈছে।

       'রাজা' নাটকৰ আধ্যাত্মিক উপলদ্ধিৰ প্রতিফলন ৰবীন্দ্ৰনাথৰ 'গীতাঞ্জলী', 'ডাকঘৰ' আদিতো পৰিছে। উল্লেখযোগ্য যে, 'ডাকঘৰ' লিখা সময়ছোৱাত ৰবী ঠাকুৰৰ জীৱনত পত্নী মৃনালিনী দেৱী আৰু দুই পুত্ৰৰ মৃত্যু হােৱাৰ উপৰিও আৰু অনেক অঘটন ঘটিছিল।১৯১৫ চনত শান্তি নিকেতনত দিয়া এটা ভাষণত তেওঁ কৈছিল -“যি সময়ত মই ‘ডাকঘৰ লিখিছিলাে সেই দিনবােৰত মােৰ অশান্ত মনত কোনােবা অজ্ঞাত সত্তাই 'মােক ইয়াৰ পৰা বাহিৰলৈ লৈ যােৱা ' বুলি নিৰন্তৰ আদেশ দি আছিল।' সেইদৰে 'গীতাঞ্জলী 'তাে কবিৰ পৰম ব্ৰহ্মৰ ওচৰত সহজ আত্মোৎসর্গৰ ভাৱ ব্যক্ত হৈছে।

      বিশ্ব প্ৰকৃতিৰ বিশালতাত পৰিব্যাপ্ত অপাৰ ৰূপ -সৌন্দৰ্য আৰু আনন্দৰ সমাহাৰক অন্তৰ্দৃষ্টিৰে উপলদ্ধি কৰা ৰবীন্দ্ৰনাথৰ দৃষ্টিত বিশ্ব সত্তাই পৰম সত্তা। সেয়ে তেওঁৰ সত্তাত তথাকথিত সাধু-সন্যাসীৰ দৰে বাস্তৱ জগতৰ পৰা মুখ আঁতৰাই পৰম-আত্মাৰ চিন্তা আৰু ধ্যানত নিমজ্জিত পলায়নবাদী স্বৰূপ অনুপস্থিত।তেওঁৰ সত্তাত দেখিবলৈ পােৱা যায় – প্রকৃতিৰ ৰূপ-সৌন্দর্যৰ প্রতি আকুল তৃষা, অন্তৰ্দৃষ্টিৰে সৌন্দৰ্যৰ স্বৰূপ উপলদ্ধি কৰাৰ সুতীব্ৰ আকাংখ্যা।

       ‘শারদোৎসৱ' নাটকত তেওঁ দেখুৱাবলৈ চেষ্টা কৰিছে- বিশ্ব প্রকৃতি ইমান আশ্চৰ্যকৰভাৱে সুন্দৰ হােৱাৰ মূলতে হৈছে প্রকৃতিয়ে নিজৰ অমৃত শক্তিক অহৰহ বাহিৰত নানা ৰূপত পৰিশােধ কৰে। এই যে বসন্তত গছৰ ডালে-পাতে অজস্র ফুল ফুলি উঠে, ধান খেতি ইমান সবুজ ঐশ্চর্যৰে ভৰি উঠে, নিজৰাৰ নির্মল পানী পৰিপূৰ্ণ হৈ ওফন্দি উঠে -এই সকলােৰে মূলতে প্রকৃতিয়ে তাৰ সমস্ত শক্তিৰে এক প্ৰকাৰৰ ঋণ পৰিশােধ কৰে। এই ঋণ পৰিশােধৰ ধাৰণাটো সূক্ষ্ম অন্তর্দৃষ্টি অবিহনে উপলদ্ধি কৰিব নােৱাৰি। ৱৰ্ডছৱৰ্থে 'Lines written in Early Spring' কবিতাতে যেন এই কথাই কৈছে – প্ৰকৃতিৰ প্রতিটো সৃষ্টিৰ মাজত পাৰম্পৰিক আন্তঃসম্পর্ক বিৰাজমান।এই আন্তঃসম্পর্ক বা পাৰস্পৰিক সহযােগিতাৰ বাবে প্রকৃতি সুন্দৰ হৈ ধৰা দিছে বসন্তত।বসন্তৰ আগমনত প্ৰকৃতিৰ প্ৰতিটো সুন্দৰ সৃষ্টি উলাহত নাচি উঠিছে।ৰিব ৰিবকৈ বলি থকা বতাহজাকক সাৱটি ধৰিবলৈ গছৰ কোমলীয়া পাতবোৰে নিজৰ দুবাহু মেলি দিছে।থুপাথুপে ফুলি থকা গছৰ ডালবোৰত পৰজীৱি উদ্ভিদবোৰ বগাই গৈছে,কিন্তু ক'তাে বিৰােধ নাই।প্রকৃতিয়ে তাৰ প্রতিটো সুন্দৰ সৃষ্টিক মানৱাত্মাৰ লগতাে সংযুক্ত কৰাৰ পবিত্ৰ পৰিকল্পনা কৰিছে। কিন্তু মানুহে প্ৰকৃতিৰ পবিত্র পৰিকল্পনাক তথা ইয়াৰ নিয়মক ভংগ কৰে বাবেই মানুহৰ মাজত দুখ-যন্ত্রণা বৃদ্ধি পায়।

        ৰবীন্দ্রনাথে 'শারদোৎসৱ' নাটকত প্রতীকি ব্যঞ্জনাৰে দেখুৱাবলৈ চেষ্টা কৰিছে যে এক প্ৰকাৰৰ ঋণ পৰিশােধৰ অবিৰত চেষ্টা বা সাধনাৰে প্রকৃতি যেনেদৰে অপাৰ সৌন্দৰ্যৰ সমাহাৰ হৈ বিকশি উঠে, তেনেদৰে মানুহৰ জীৱনাে সৌন্দর্য আৰু সুখেৰে পৰিপূৰ্ণ হৈ উঠে - এই ঋণ পৰিশােধৰ প্ৰচেষ্টাৰে।শৰৎকালৰ প্ৰকৃতিৰ ৰূপ আৰু আনন্দৰ মাজত যেতিয়া সকলাে আত্মহাৰা, তেতিয়া উপনন্দ নামৰ শিষ্য এজনে তেওঁৰ গুৰু ঋণ পৰিশােধ কৰাৰ উদ্দেশ্যে নিজানত বহি একান্তমনে পুথি লিখাত ব্যস্ত। এয়াই নাটকখনৰ কেন্দ্রীয় বিষয়বস্তু। ৰবী ঠাকুৰে দেখুৱাইছে -শাৰদোৎসৱৰ দিনা আটাইতকৈ সার্থক কামটোৱেই হৈছে উপনন্দৰ এই গুৰু ঋণ পৰিশােধৰ প্রচেষ্টা।

       ৰবীন্দ্ৰ নাথৰ দৃষ্টিত সভ্যতা শব্দৰ অর্থই হৈছে এই যে, ই মানুহৰ মিলনজাত এক বৃহৎ জগত। এই জগতত ঘৰ-দুৱাৰ, ৰাষ্টা-ঘাট, বিধি-ব্যৱস্থা, ধর্ম-কর্ম, শিল্প সাহিত্য,আমােদ প্রমােদ সকলাে সৃজনৰ মূল শক্তি হৈছে মানুহৰ সৈতে মানুহৰ সত্য সম্বন্ধ। তেওঁ লিখিছে – 'মানুষের সঙ্গে মানুষের নানা কাজে,নানা খেলায় মিলনের নানা উপলক্ষ আছে ।মিলন ঠিকমত ঘটলেই অর্থাৎ তাহা কেবল মাত্র হাটের মেলা, বাটের মেলা না হইলে সেই মিলন নিজেকে কোনাে না কোনাে উৎসবে আমারে প্রকাশ করে।' মূলতঃ ৱৰ্ডছৱৰ্থৰ দৰে তেৱোঁ নিঃসন্দেহে প্ৰকৃতিত সর্বত্রে চলি থকা পাৰস্পৰিক আন্তঃসম্পর্ক আৰু সহযােগিতাৰ ধর্ম মানুহৰ মাজতাে অটুত থকাটো বিচাৰিছিল।সেইবাবেই ৰবীন্দ্ৰনাথৰ যি আদর্শ শিক্ষা ব্যৱস্থা তাত উপনিষদীয় দর্শন আৰু প্রাকৃতিক পাৰিপাৰ্শ্বিকতাক সমানেই গুৰুত্ব দিয়া দেখা যায়। বৈদিক যুগৰ শিক্ষা ব্যৱস্থা অনুসৰি স্থাপিত ৰবীন্দ্ৰনাথৰ পৈত্রিক আশ্রমতো গুৰুকুল, বটবৃক্ষ, সেউজ অৰণ্য আদিৰ অপূর্ব সমাহাৰ ঘটিছিল। শান্তি নিকেতনৰ আশ্ৰমত আধুনিক বিজ্ঞানসন্মত পদ্ধতিৰ কৃষি কর্ম ,হস্তশিল্পৰ প্ৰয়ােগ আৰু শিক্ষাদানৰ ব্যৱস্থাৰ কৰা হৈছিল।ইয়াৰ পৰা এই কথাও প্রতীয়মান হয় যে ৰবীন্দ্রনাথে তেওঁৰ শিক্ষাব্যৱস্থাক কেৱল উপনিষদীয় দর্শনতে সীমাৱদ্ধ কৰি ৰখা নাছিল।

      উল্লেখযোগ্য যে, গ্যেটেৰ দৰে ৰবীন্দ্রনাথেও বিজ্ঞান চর্চা কৰিছিল। অৰবিন্দ বসুৱে তেওঁৰ Later Poems of Tagore নামৰ পুথিত লিখিছে-' Both Goethe and Tagore loved and were deeply interested in science, hated narrow nationalism and thereby incurred their countrymen's hostility.' উপনিষদীয় দর্শনেৰে ৰবীন্দ্রনাথ গোঢ়া আর্যহিন্দুৰ যুগান্তৰৰ সংস্কাৰত কোনােকালে আৱদ্ধ নাছিল। আধুনিক বিজ্ঞান আৰু প্ৰযুক্তি বিদ্যাক তেওঁ উদাৰতাৰে গ্ৰহণ কৰিছিল। বাংলা ভাষাত তেওঁ নিউক্লিয়' ফিজিক্সৰ ওপৰত প্রবন্ধ লিখাৰ কথাও অৰবিন্দ বসুৱে উল্লেখ কৰিছে। এই কথা উল্লেখ কৰি ৰবীন্দ্ৰনাথৰ বন্ধু বৈজ্ঞানিক চাৰ জগদীশ চন্দ্র বসুৱেও এবাৰ কৈছিল - "Ravi, a great scienctist has been lost in you.” অকল সেয়ে নহয়, ৰবীন্দ্রনাথে নিজৰ পুতেক আৰু জোঁৱায়েককো কৃষি বিজ্ঞান সম্পৰ্কে অধ্যয়ন কৰিবলৈ বিদেশলৈ পঠিয়াইছিল।

       গতিকে এই কথা স্পষ্ট যে, আধ্যাত্মিক ক্ষেত্ৰত ৰবীন্দ্রনাথে যেনেদৰে উপনিষদীয় দর্শন মানি চলিছিল তেনেদৰে বাস্তৱ জীৱনত বৈজ্ঞানিক শিক্ষা আৰু পদ্ধতিক কার্যতঃ প্রয়ােগ কৰিবলৈয়ো চেষ্টা কৰিছিল। ৰবীন্দ্ৰনাথৰ 'বিশ্বভাৰতী' বিশ্ববিদ্যালয়তাে সেয়ে উপনিষদীয় দর্শন আৰু আধুনিক শিক্ষাৰ সংমিশ্রন দেখিবলৈ পােৱা যায়। বিশ্বভাৰতীৰ কৰ্মপন্থা মূলতঃ দুভাগত বিভক্ত - বিদ্যাৰ উৎপাদন, জ্ঞান চৰ্চা আৰু বিদ্যাদান তথা সর্বাঙ্গীন জীৱন যাত্ৰাৰ সৈতে যুক্ত কৰা শিক্ষা।শিশুৰ চৰিত্ৰ বিকাশৰ বাবে ধর্মীয় পৰিবেশৰ প্রয়ােজনীয়তাৰ কথা তেওঁ কৈছে যদিও স্পষ্টভাৱে এই কথাও কৈছে যে কেবল কিবা পাবৰ বাবে উপাসনা আৰু শিক্ষাদানে ধর্ম জীৱনৰ প্ৰকত আদৰ্শৰ কথা নিশিকায়।তেনেদৰে, ঘৰত যদি কেৱল বিষয় সংসাৰেই প্রাধান্য পায়, অর্থই যদি পৰমার্থ হয়, তেনে পৰিবেশো ধর্ম শিক্ষাৰ প্রতিকুল। সেয়ে এটা আদর্শ শিক্ষাৰ পৰিপ্ৰেক্ষিতত তেওঁ কেৱল উপনিষদীয় শিক্ষাৰ বিস্তাৰৰ বাবেই চেষ্টা কৰা নাছিল। জীৱনত আধ্যাত্মিকতা, পাৰ্থিৱ মূল্যৰ গুৰুত্ব, সামাজিক ন্যায়, ৰাজনৈতিক দর্শন, কুটীৰ শিল্প আৰু উদ্যোগৰ প্ৰসাৰ, বিজ্ঞান আৰু প্ৰযুক্তি বিদ্যা, ধর্ম নিৰপেক্ষতা,মানৱতাবাদ আদি বিষয়বোৰাে ৰবীন্দ্ৰনাথৰ আদর্শ শিক্ষা ব্যৱস্থাৰ অন্তর্ভুক্ত আছিল।

      বিদেশৰ পৰা উভতি অহাৰ পাছত বাইশ বছৰীয়া যুৱক ৰবীন্দ্রনাথে প্রথমে সিদ্ধান্ত লৈছিল যে তেওঁ কেবল সাৰস্বত সাধনাৰেই জীৱনটো অতিবাহিত কৰিব। 'বাল্মিকী প্রতিভা' নাটকখন লিখি তেওঁ তাৰেই ইঙ্গিত দিছিল। কিন্তু পৈত্রিক জমিদাৰী চোৱা-চিতা কৰাৰ উদ্দেশ্যে জোড়াসাকোঁৰ পৰা শিয়ালদহলৈ আহি তেওঁ গ্রাম্য জীৱনৰ দাৰিদ্ৰ আৰু দৈনন্দিন জীৱন-যাত্ৰাৰ যি হৃদয় বিদাৰক দৃশ্য প্ৰত্যক্ষ কৰিছিল সিয়েই তেওঁক সম্পূর্ণ সলনি কৰি পেলাইছিল।ভাৰতবৰ্ষৰ প্ৰকৃত ছবিখন যেন তেওঁ গাঁৱতহে আৱিষ্কাৰ কৰিছিল। সেই সম্পর্কে তেওঁ পাছত লিখিছিল – ' আমার যৌবনের আরম্ভ কাল থেকেই বাংলা দেশে পল্লী গ্রামের সঙ্গে আমার নিকট পরিচয় হয়েছে। আমি জানি ওদের মত অসহায় জীব অল্পই আছে।ওরা সমাজের যে তলায় তলিয়ে সেখানে জ্ঞানের আলাে অল্পই পৌছেয়, প্রাণের হাওয়া বয়না বললেই হয়।'সেয়ে পল্লীবাসী লােকসকলৰ ব্যৱহাৰিক আৰু আধ্যাত্মিক জীৱনৰ উন্নতিৰ বাবে তেওঁ হাতত তুলি লৈছিল সাৰ্বজনীন শিক্ষা পদ্ধতি।

       ৰবীন্দ্ৰনাথে ব্যৱহাৰিক জীৱনত বিজ্ঞান আৰু প্ৰযুক্তি বিদ্যাক গুৰুত্ব দিছিল বাবেই এক বিশাল ভাৰত আত্মাৰ কথা কৈয়াে তেওঁ ' বিশ্ব ভাৰতী ' ক গঢ় দিছিল আধুনিক চিন্তা আৰু পৰিকল্পনাৰে।প্রাচ্য আৰু পাশ্চাত্যৰ বিজ্ঞান আৰু প্রযুক্তি বিদ্যাক তেওঁ উদাৰভাৱে গ্ৰহণ কৰিছিল যদিও ধনতান্ত্ৰিক সমাজ ব্যৱস্থাক কঠোৰভাৱে সমালােচনা কৰিছিল।'রক্ত করবী' নাটকৰ জৰিয়তে তেওঁ ধনতান্ত্রিক সমাজ ব্যৱস্থাই ইউরােপ আমেৰিকা আদিত জন্ম দিয়া প্রেমহীন নিষ্ঠুৰতা,উগ্র মানসিকতা, জাত্যাভিমান, প্রচণ্ড ভােগবাদ, মানবতাবাদৰ অপমৃত্যু, স্বার্থপৰতা আদিৰ চিত্ৰ প্রতিফলিত কৰি দেখুৱাইছিল।

       পাশ্চাত্যৰ ধনতান্ত্রিক সমাজব্যৱস্থাই ভাৰতবৰ্ষত গা কৰি উঠিব নােৱাৰাকৈ তেওঁ শিশুসকলৰ পৰা আৰম্ভ কৰি বয়সস্থসকললৈকে সকলােকে গীত, আৰু নাটকৰ লগে লগে কাঠমিস্ত্ৰীৰ কাম, হস্তশিল্প, বােৱা-কটা আদিৰ শিক্ষা দি আত্মনিৰ্ভৰশীল কৰি তােলাত জোৰ দিছিল। এখন চিঠিত ৰবীন্দ্রনাথে লিখিছিল - "It wast just a small place where I shall try to build up a community of men and women who will recognise no geographical boundaries. They will know only one country and that country will

comprise the entire human race.' ৰবীন্দ্ৰনাথৰ বিশ্বজনীনতাৰ এই আদর্শ প্রতিফলিত হৈছে তেওঁৰ সমগ্ৰ ৰচনাৱলীত ।'মােৰ জীৱনৰ মূল লক্ষ্য হ'ল প্রকৃত শিক্ষাৰ বিস্তাৰ 'বুলি উল্লেখ কৰা ৰবীন্দ্রনাথে বিশ্বাস কৰিছিল যে স্বজাতিৰ অহমিকাৰ পৰা মুক্তি দিব পৰা শিক্ষাই আজিৰ প্ৰধান শিক্ষা। কাৰণ 'কাইলৈৰ ইতিহাসে সর্বজাতিৰ সহযােগিতাৰ অধ্যায় আৰম্ভ কৰিব।' আজি হিন্দুত্বৰ উচ্চ অহমিকাত ওফন্দি উঠি আন আন ধর্ম, সম্প্রদায় আৰু ৰাষ্ট্ৰসমূহৰ অস্তিত্বক নস্যাৎ কৰি বিশ্ব বিজয় কৰিব বিচৰাসকলে ৰবীন্দ্ৰনাথৰ এই দৃষ্টি আৰু দৰ্শন বুজিবলৈ চেষ্টা কৰা প্রয়ােজন। স্বজাত্যৰ অহমিকাত নিমজ্জিতসকলে কেতিয়াও ৰবীন্দ্ৰনাথে কোৱা 'সর্বজাতিৰ সহযােগিতাৰ অধ্যায়' আৰম্ভ কৰিব নােৱাৰে- দেশৰ প্ৰগতিৰ বাবে যিটো অত্যন্তই প্রয়ােজনীয়। (সমাপ্ত)