ড:সুনীতি কুমাৰ চট্টোপধ্যায়ৰ 'কিৰাত জনকৃতি' : এটি পৰিচয়

 ড:সুনীতি কুমাৰ চট্টোপধ্যায়ৰ 'কিৰাত জনকৃতি' : এটি পৰিচয়

                                                       - বীৰ্কে বি থাপা 

      ভাৰতবৰ্ষৰ জাতীয় সত্তাত আৰ্যসকলৰ অৱদান অনস্বীকাৰ্য।কিন্তু কিৰাত বা মংগোলীয়সকলৰ অৱদানৰ কথাক অৱজ্ঞা কৰিও ভাৰতবৰ্ষৰ বিশাল সংস্কৃতি আৰু জাতীয় সত্তাৰ ইতিহাস কেতিয়াও সম্পূৰ্ণ হ'ব নোৱাৰে।অত্যন্ত দুখৰ কথা এয়ে যে উচ্চ বৰ্ণ হিন্দুৰ ইতিহাস প্ৰণেতাসকলে ভাৰতবৰ্ষৰ জাতীয় সত্তাত কিৰাত বা মংগোলীয়সকলৰ অৱদানক সদায়ে উপেক্ষা কৰি অহা পৰিলক্ষিত হয়।

       ভাৰতবৰ্ষৰ জাতীয় সত্তাত কিৰাত সকলৰ অৱদানৰ বিষয়ে গভীৰ অধ্যয়নপুষ্ট বিস্তৃত ব্যাখ্যা আগবঢ়োৱা মুষ্টিমেয় ইতিহাসবিদসকলৰ ভিতৰত অন্যতম হৈছে ড: সুনীতি কুমাৰ চট্টোপধ্যায়।1890 চনত এটা কুলীন ব্ৰাক্ষ্মণ পৰিয়ালত জন্মগ্ৰহণ কৰা ড: চটেটোপধ্যায়ে কলিকতাৰ প্ৰেচিডেঞ্চি কলেজৰ পৰা 1913 চনত প্ৰথম বিভাগত ইংৰাজী সাহিত্যত স্নাতকোত্তৰ ডিগ্ৰী গ্ৰহণ কৰাৰ পাছত কলিকতাৰ বিদ্যাসাগৰ কলেজত কৰ্মজীৱন আৰম্ভ কৰে।

পুণৰ 1914 চনত তেখেতে কলিকতা বিশ্ববিদ্যালয়ত ইংৰাজী বিভাগৰ সহকাৰী অধ্যাপক হিচাপে যোগদান কৰে।তাৰ পাছত তেখেত লণ্ডন তথা পেৰিচলৈ লৈ যায় আৰু ধ্বনিবিদ্যা আৰু ইণ্ডো-ইউৰোপীয় ভাষাতত্ব সম্পৰ্কে অধ্যয়ন কৰে।তাৰোপৰি গ্ৰীক,লেতিন ,ফাৰ্চী ,পালি আদি কেইবাটাও ভাষা সম্পৰ্কেও তেখেতে অধ্যয়ন চলাই যায়।1977 চনত 86 বছৰ বয়সত মৃত্যু বৰণ কৰা এই গৰাকী লেখকৰ 'কিৰাত জনকৃতি' হৈছে সৰ্বজন সমাদৃত ভাষা আৰু নৃতত্ব সম্পৰ্ক লিখা এখনি অমূল্য গ্ৰন্থ -যিখন গ্ৰন্থত তেখেতে পৃথিৱীৰ বিভিন্ন নৃ-গোষ্ঠী আৰু ভাষাগোষ্ঠীৰ লগতে ভাৰতবৰ্ষৰ কিৰাত-মংগোলীয় জনগোষ্ঠীৰ প্ৰাচীন,প্ৰাগৈতিহাসিক কালৰ ইতিহাস,নৃতাত্বিক বৈশিষ্ট্য,ভাষা,কৃষ্টি-সংস্কৃতি সম্পৰ্কত বিস্তৃত ব্যাখ্যা আগবঢ়াইছে।

           তেখেতে লিখা ' কিৰাত জনকৃতি :ইণ্ডো মংগোলয়েড:ভাৰতেৰ ইতিহাস ও সংস্কৃতিতে তাদেৰ অৱদান' শীৰ্ষক লেখাটি প্ৰথমে 1950 চনত 

' ৰয়েল এচিয়াটিক চ'চাইটি অফ বেংগল'ৰ জাৰ্নেলত প্ৰকাশ পাইছিল। এই লেখাৰে বিস্তৃত ৰূপ গ্ৰন্থাকাৰে প্ৰকাশ পায় 1951 চনত। গ্ৰন্থখনত ড:চট্টোপধ্যায়ে উল্লেখ কৰা মতে, বহু হাজাৰ বছৰ পূৰ্বে পৃথিৱীৰ ভিন্ন প্ৰান্তত আবিৰ্ভাৱ হোৱা প্ৰধান নৃগোষ্ঠীসমূহ হৈছে -(1) নেগ্রিট' নৃগোষ্ঠী,(2) প্রট ' অস্ট্রলয়ড নৃগোষ্ঠী ,(3) )অস্ট্রিক নৃগোষ্ঠী (4)দ্ৰাবিড় নৃগোষ্ঠী

(5)মঙ্গোলীয় নৃগোষ্ঠী,(6) ভূমধ্যসাগৰীয় নৃগোষ্ঠী ,(7) পশ্চিমীয়া ব্রেকিচেফাল নৃগোষ্ঠী,(8)নর্দিক - আৰ্য নৃগোষ্ঠী আদি।

        ভাৰতবৰ্ষত কোন প্ৰজাতিৰ মানুহৰ প্ৰথম সৃষ্টি হৈছিল তাৰ কোনো প্ৰমান বিজ্ঞানীসকলে আজিলৈকে আৱিস্কাৰ কৰিব পৰা নাই।অনুমান কৰা মতে ,প্ৰাক-ঐতিহাসিককালতে ভাৰতবৰ্ষত আফ্ৰিকাৰ পৰা নিগ্ৰোইড বা নিগ্ৰোসদৃশ লোকৰ প্ৰথম পদাৰ্পন ঘটিছিল।তেওঁলোকে আৰৱ আৰু ইৰাণৰ উপকুল অঞ্চলৰ মাজেৰে আহি ভাৰতত প্ৰৱেশ কৰিছিল।পূৱ অসমৰ নগা পাহাৰ অঞ্চলতো তেওঁলোকে থিতাপি লোৱাৰ সংকেত পোৱা যায়।সেইদৰে দক্ষিণ ভাৰতৰ কিছু জনজাতীয় লোকসকলৰ মাজতো নেগ্ৰিট' লক্ষণ দেখিবলৈ পোৱা যায়।নেগ্রিট' সকলৰ কিছু দল আন্দামান দ্বীপপুঞ্জ,মালয় উপদ্বীপ,নিউগিনি পাইছিলগৈ।নেগ্রিট'সকলৰ এক উল্লেখযোগ্য বৈশিষ্ট্য হৈছে যে তেওঁলোকে আজিও প্রাক্ প্রস্তৰ যুগৰ সংস্কৃতি বহন কৰি আহিছে। খাদ্য উৎপাদন কৰাতকৈ তেওঁলোকে আজিও খাদ্য সংগ্রহ কৰিহে জীয়াই থাকে। এই নৃগোষ্ঠীৰ লোকসকলে ভাৰতলৈ আহি ইয়াৰ স্থানীয় লোকসকলৰ সৈতে আৰু পৰৱৰ্তী কালত পদাৰ্পন কৰা প্রট'-অস্ট্র'লয়ডসকলৰ সৈতে সানমিহলি হৈ পৰিছিল।

তেওঁলোকে এৰি যোৱা সাংস্কৃতিক বৈশিষ্ট্য স্বৰূপে ধেনু-কাঁড়ৰ ব্যৱহাৰ আৰু বৃক্ষৰ উপাসনা পদ্ধতি ভাৰতবৰ্ষত ৰৈ গৈছিল।

       নেগ্রিট' লোকসকলৰ পিছতে ভাৰতলৈ আগমন ঘটা লোকসকল আছিল প্রট' অষ্ট্ৰ'লয়ডসকল। এই নৃগোষ্ঠীৰ লোকসকল পূব ভূমধ্য সাগৰ অঞ্চলৰ পৰা আগমন হোরা বুলি কোৱা হয়। তেওঁলোকে ভাৰতত প্ৰৱেশ কৰা সময়ত প্রত্ন-প্রস্তৰ যুগৰ সংস্কৃতি বহন কৰি আনিছিল।ভাৰতৰ দক্ষিণাংশত বশবাস কৰা নিষাদ, সবৰ, পুলিন্দ, ভীল, কোলসকল এই প্রট' অষ্ট্ৰ'লয়ড গোষ্ঠীৰ লোক।ভাৰতৰ প্ৰট'-অষ্ট্ৰ'লয়ডসকলতেওঁলোকেও নেগ্রিট 'সকলৰ দৰে খাদ্য সংগ্রহ কৰি জীবন নির্বাহ কৰিছিল। কিন্তু পৰৱৰ্তী কালত এই নৃগোষ্ঠীৰ লোকসকলে কৃষিৰ সঁজুলি হিচাপে খন্তি আৰু কোৰ ব্যবহাৰ কৰি প্রাথমিক স্তৰৰ খেতি আৰম্ভ কৰিছিল। আনকি হাতীৰ দৰে বিশাল জন্তুক বশ কৰি পোহ-পাল কৰাৰ দৰে কাৰ্যও তেওঁলোকে কৰা বুলি কোৱা হয়। কুল-পূজা কৰা পৰম্পৰাটো(totem) তেওঁলোকৰে সৃষ্টি। ড: চট্টোপধ্যায়ৰ মতে ,আৰ্যসকলৰ পুণৰ্জন্মবাদ প্ৰকৃততে প্রট' অস্ট্র'লয়ডসকলৰে অবদান।এই নৃগোষ্ঠীৰ লোকসকল ভাৰতৰ বিভিন্ন ঠাইলৈকে বিয়পি পৰাৰ উপৰিও বিশেষকৈ ইতিপূৰ্বেই আহি ভাৰতবৰ্ষত পদাৰ্পন কৰা নেগ্ৰিট'সকলৰ সৈতে মিলি পৰে।প্রট'অস্ট্র'লয়ডসকলৰ মাজত কি ভাষাৰ প্রচলন আছিল সেই বিষয়ে স্পষ্টভাৱে ক'ব পৰা নাযায় যদিও অনুমান কৰা হয় যে তেওঁলোক আছিল অষ্ট্ৰিক ভাষাগোষ্ঠীৰ লোক।বৰ্তমান আমি দেখিবলৈ পোৱা দক্ষিণ ভাৰতীয় ভাষা-গোষ্ঠীৰ প্ৰচলিত ভাষাই হৈছে তেওঁলোকৰ ভাষাৰ বিকশিত ৰূপ।পৰৱৰ্তীকালত প্রট' অষ্ট্ৰ'লয়ডসকলৰ কিছু শাখা ভাৰতৰ পৰা ওলাই গৈ পাছত অস্ট্রেলিয়া আৰু মালয়েচিয়া পাইছিলগৈ। 

         মধ্য আৰু উত্তৰ-পূৱ ভাৰতৰ কিছু ভাষাৰ উপৰিও খাচীয়া আৰু নিকোবৰী ভাষাবোৰত অস্ট্রিক ভাষাৰ উপাদান লক্ষ্য কৰিব পাৰি।অষ্ট্ৰিক ভাষাগোষ্ঠীক আকৌ দুটা মূল ভাগত ভগাব পাৰিঃ অষ্ট্র'-এচিয়াটিক ভাষাগোষ্ঠী' আৰু অষ্ট্ৰ'-নেচীয় ভাষাগোষ্ঠী। অষ্ট্ৰ'-এচিয়াটিক ভাষাগোষ্ঠীৰ লোকসকলক বর্তমান ভাৰতবর্ষ, ব্রহ্মদেশ আৰু ইণ্ডো- চীনত দেখিবলৈ পোৱা যায়।দক্ষিণ আৰু দক্ষিণ-পূব এচিয়া মহাদেশৰ মূল ভূ-ভাগ ভাৰতত বসবাস কৰা কোল আৰু মুণ্ডা ভাষাসমূহ( যেনে- চাওঁতালী, মুণ্ডাৰী আদি) ,নিকোবৰ দ্বীপপুঞ্জৰ নিকোবৰী ভাষাসমূহ, মেঘালয়ৰ খাচী ভাষাসমূহ,ব্ৰক্ষ্মদেশ-চীন-কোচিন -কম্বোদিয়া,মালয়েচিয়া আদিৰ ভাষাসমূহক অষ্ট্ৰিক ভাষাই সামৰি লয়। সেইদৰে অষ্ট্ৰ'-নেচীয় ভাষাগোষ্ঠীৰ অন্তৰ্গত ভাষাসমূহ দেখিবলৈ পোৱা যায় ইণ্ডোনেচিয়া,ফিলিপাইন দ্বীপপুঞ্জ,পলিনেচিয়া আদিত।

        ভাৰতবৰ্ষৰ গংগা উপত্যকা আৰু দক্ষিণাংশত বসবাস কৰা নিষাদ, সবৰ, পুলিন্দ, ভীল, কোল আদি প্ৰট'-অষ্ট্ৰ'লয়ডসকলেই পৰৱৰ্তীকালত আদিম অস্ট্রিকভাষী লোকলৈ ৰূপান্তৰিত হৈছিল।

       লাহে লাহে ভাৰতবৰ্ষলৈ দ্রাবিড়ী ভাষা কোৱা ভূমধ্য সাগৰীয় অঞ্চল,বিশেষকৈ ইৰাণৰ পৰা জন- প্ৰব্ৰজন ঘটিল। এইসকল লোকে আদিম দ্ৰাবিড়ীয় ৰূপৰ ভাষা কৈছিল।অনুমান কৰা হয় যে এই ভাষা প্ৰায় দুহেজাৰ বছৰ পুৰণি তামিল ভাষাতকৈয়ো পুৰণি। প্রাচীন সিন্ধু সভ্যতা এই দ্ৰাবিড়ীয় ভাষা গোষ্ঠীৰ লোকসকলে গঢ়ি তুলিছিল।মহেঞ্জোদাৰো আৰু হৰপ্পাৰ দৰে প্ৰাচীন সিন্ধু সভ্যতাৰ ভগ্নাৱশেষ তথা আৱিস্কৃত বিভিন্ন সা-সামগ্ৰি আদিৰ পৰা দ্ৰাবিড়সকলৰ বিকশিত সভ্যতা আৰু সংস্কৃতিৰ কথা অনুমান কৰিব পাৰি ।ড: চট্টোপধ্যায়ে মত পোষণ কৰিছে যে ভাৰতবৰ্ষত শিৱ আৰু উমা-পাৰ্বতীক উপাসনা কৰা পৰম্পৰা আৰু পদ্ধতি তথা যোগ দর্শন আৰু অনুশীলন আদি এই দ্রাবিড়ীয়সকলৰে অৱদান।

        ভাৰতবৰ্ষৰ উত্তৰ পূৰ্বাঞ্চলত কিৰাত জনগোষ্ঠীৰ ব্যাপক বিস্তৃতি পৰিলক্ষিত হয়।ক'বলৈ গ'লে কিৰাতসকলৰ বিষয়ে আলোচনা নকৰাকৈ উত্তৰ পূৰ্বাঞ্চলৰ জনগাঁঠনি সম্পৰ্কে কোনো আলোচনাই সম্ভৱপৰ নহয়।

       প্ৰাচীন গ্ৰন্থসমূহত কিৰাত ৰূপে উল্লেখিত মংগোলীয় নৃগোষ্ঠীৰ লোকসকলৰ প্রাচীন বাসভূমি ইয়াংচিকিয়াং আৰু হোৱাংহোৰ উৎপত্তিস্থল অর্থাৎ উত্তৰ-পশ্চিম চীন বুলি পণ্ডিতসকলে অনুমান কৰিছে। কালক্ৰমত তেওঁলোক প্ৰব্ৰজিত হৈ শ্যাম দেশ, ব্রহ্মদেশ আদিৰে প্ৰবেশ কৰি ভাৰতবৰ্ষত প্ৰৱেশ কৰে।কিৰাতসকল জম্মু-কাশ্মীৰৰ পৰা অসম, ইণ্ডো-চীন আৰু পূর্ব প্রান্তত তীব্রত-চীনলৈকে বিস্তৃত হৈ আছে। ড:সুনীতিকুমাৰ চেট্টার্জীৰ মতে,অসমৰ মাজেদিয়েই সম্ভবতঃ কিৰাতসকলে ভাৰতবৰ্ষৰ অন্যান্য প্ৰান্তত প্ৰৱেশ কৰিছিল।

        কিৰাত বা ইণ্ডো-মংগোলীয় লোকসকলৰ সাংস্কৃতিক ইতিহাস অতি প্রাচুর্য্যমণ্ডিত আৰু উজ্জ্বল। পূৰ্বৰে পৰা তেওঁলোকৰ প্ৰভুত্ব ভাৰতবৰ্ষৰ উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলৰ লগতে নেপাল আদিত দেখা পোৱা যায়। উদাহৰণস্বৰূপে খ্রীষ্টপূর্ব ১০ম শতিকাৰ ৰজা ভগদত্ত বা তাৰো আগৰ নৰকাসুৰ, চাৰিশ/পাঁচশ খৃষ্টাব্দত নেপালত ৰাজত্ব কৰা লিচ্ছৱী ৰজাসকল,ছশ/সাতশ খৃষ্টাব্দত প্ৰাচীন কামৰূপত ৰাজত্ব কৰা বৰ্মণ আৰু শালস্তম্ভ বংশৰ ৰজাসকলৰ পৰা আৰম্ভ কৰি পৰৱৰ্তী কালৰ কোঁচ,আহোম,জয়ন্তীয়া,মণিপুৰী আদি বিভিন্ন জনগোষ্ঠীৰ ৰজাসকলৰ কৃতি-কৰ্ম, বংশলতিকা তথা দশম/একাদশ শতিকাৰ বহু কেইগৰাকী বৌদ্ধভিক্ষু আৰু বৌদ্ধ পৰিব্ৰাজকসকলৰ টোকা-তথ্য আদিৰ পৰা কিৰাত জনগোষ্ঠীৰ প্রতিষ্ঠা আৰু গৰিমাৰ স্পষ্ট ইংগিত পোৱা যায়।

       বৈদিক সাহিত্যৰ 'যজুর্বেদ'তেই সর্বপ্রথমে কিৰাতসকলৰ উল্লেখ পোৱা যায়। 'অথর্ববেদত' আয়ুর্বেদিক বা বন দৰব সংগ্ৰহ কৰা এগৰাকী কিৰাত যুৱতীৰ কথা পোৱা যায়। তেনেদৰে খ্রীষ্টপূর্ব দশম শতিকাতে হোৱা মহাভাৰতৰ কুৰুক্ষেত্ৰ যুদ্ধত কিৰাতসকলেও অংশগ্ৰহণ কৰা বুলি জানিব পৰা যায়। 'মহাভাৰত'ৰ 'কিৰাত পর্ব'ত কিৰাতৰূপী শিৱৰ লগত অর্জুনৰ যুদ্ধ হৈছিল আৰু শিৱৰ পৰা অর্জুনে পাশুপাত অস্ত্র লাভ কৰিছিল।তেনেদৰে কুৰুক্ষেত্ৰৰ যুদ্ধত বীৰ ভগদত্তৰ সৈন্যসকলৰ মাজত কিৰাত সৈন্যও আছিল। সেইদৰে 'কালিকা পুৰাণ'ত বর্ণিত নৰকাসুৰৰ ৰাজধানী প্ৰাগজ্যোতিষপুৰ আছিল কিৰাত অধ্যুষিত অঞ্চল।নৰকাসুৰৰ কাহিনীক অৱশ্যেই আৰ্য্যীকৰণ কৰা হৈছে।আৰ্যীকৰণৰ প্ৰভাৱস্বৰূপে নৰকাসুৰক বৰাহৰূপী বিষ্ণু আৰু ভূমি মাতৃৰ সন্তানৰূপে দেখুওৱা হৈছে।এই নৰকাসুৰৰে পুত্ৰ আছিল ভগদত্ত ।ইতিহাসবিদসকলৰ মতে,চতুর্থ শতিকাৰ পৰা কামৰূপত ৰাজত্ব কৰা পুষ্যবৰ্মা/পুষ্য বৰ্মন তথা শালস্তম্ভ আৰু পাল বংশৰ ৰজাসকল এই ভগদত্তৰে বংশধৰ আছিল। খ্রীষ্টিয় ১৪শ শতিকাত ৰচিত 'যোগিনীতন্ত্র'ত উল্লেখ থকা মতে, প্ৰাচীন কামৰূপৰ যোগিনীপীঠত কিৰাতসকলৰ ধৰ্ম প্ৰচলিত আছিল । এই ধৰ্ম অনুসৰি শিৱ আৰু শক্তিৰ তান্ত্ৰিক উপাসনা পদ্ধিত উত্তৰ -পূৱ ভাৰত,বিশেষকৈ অসম আৰু উত্তৰ পূৰ্বাঞ্চলৰ জনজাতীয় লেকসকলৰ মাজত আজিও প্ৰচলিত।এই অঞ্চলসমূহত আৱিস্কৃত পুৰণি শিৱমূৰ্তি,শিৱলিংগ আদিয়েও কিৰাতী সংস্কৃতিৰ বিশাল বিস্তৃতিৰ প্ৰমান দিয়ে।

       মংগোলীয় সকলৰ পাছতে ভাৰতলৈ অহা জাতি হৈছে নৰ্ডিক বা আৰ্য ভাষাগোষ্ঠীৰ লোকসকল।। নর্ডিক গোষ্ঠীৰ লোকসকলৰ আদি ভূমি আছিল ইউৰাইল পর্বতমালাৰ দক্ষিণে ইউৰেচিয়াত।আদিতে তাত তেওঁলোকে ঘোঁৰা, ভেড়া,গাহৰি,গৰু ,ছাগলী আদি পুহিছিল। আৰ্য্যসকলৰ এটা দল খ্ৰীষ্টপূর্ব ২০০০ৰ আশে-পাশে ককেচাচ পর্বতমালা অতিক্ৰম কৰি উত্তৰ মেছোপটেমিয়া পাইছিলগৈ। সময়ত গৈ সেই লোকসকলৰ কিছু অংশই কেইবা শতিকা পৰিভ্ৰমণ কৰি কৰি ইৰাক, ইৰাণ আৰু ভাৰতৰ উত্তৰ-পশ্চিম সীমান্তলৈকে বিয়পি পৰিছিল। অৱশেষত খ্রীষ্টপূর্ব ১৫০০ৰ পৰা ১২০০ মানৰ সময়ছোৱাত তেওঁলোক আহি ভাৰতবৰ্ষত প্ৰৱেশ কৰিছিল।

      আৰ্যসকল অহাৰ পাছত তেওঁলোক অষ্ট্ৰিকভাষী প্ৰট'-অষ্ট্ৰ'লয়ডসকল (অৰ্থাৎ নিষাদ,সবৰ, পুলিন্দ, ভীল,কোল আদি) তথা দ্রাবিড়ীয়সকলৰ সংস্পৰ্শলৈ আহে। আৰ্যভাষী লোকসকলে পঞ্জাৱ আৰু ওপৰ গঙ্গা উপত্যকাৰ দ্রাবিড়-ভাষী লোকসকলক পৰাজয় কৰে আৰু এই অঞ্চলসমূহত তথা উত্তৰ ৰাজস্থানত বসতি কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে। 

       নর্ডিক (আর্য্য) সকলৰ সমসাময়িক কালতে ভাৰতবৰ্ষলৈ আন এক হ্ৰস্ব-মস্তকী নৃগোষ্ঠীৰ লোকসকলে পশ্চিম ফালেদি প্ৰৱেশ কৰিছিল বুলি অনুমান কৰা হয়।তেওঁলোকৰ ভাষা সন্দৰ্ভত স্পষ্টভাৱে একো ক'ব পৰা নাযায়।কেৱল অনুমানৰ ভিত্তিত কোৱা হয় যে সম্ভব তেওঁলোকে ভাৰতলৈ অহাৰ পূৰ্বেই নর্ডিক (আর্য) ভাষা গ্রহণ কৰিছিল।গুজৰাট, মাৰাঠা আৰু বঙ্গত এই নৃগোষ্ঠীৰ লোকসকলৰ বসতি দেখিবলৈ পোৱা যায়।

       এনেদৰেই যুগ যুগ ধৰি ভাৰতবৰ্ষলৈ পৃথিৱীৰ ভিন্ন প্ৰান্তৰৰ পৰা বিভিন্ন নৃগোষ্ঠী আৰু ভাষাগোষ্ঠীৰ প্ৰব্ৰজন ঘটিছিল।সময়ৰ সোঁতত এই প্ৰব্ৰজিত জাতি-জনগোষ্ঠীৰ লোকসকলে পাৰস্পৰিক সমন্বয় আৰু সংমিশ্ৰণৰ মাজেৰে ভাৰতীয় সংস্কৃতিৰ বিশাল সৌধ নিৰ্মান কৰিছিল।আৰ্য আৰু অনাৰ্য-উভয়ৰে ঐশ্বৰ্যমণ্ডিত ধৰ্মীয় ঐতিহ্য,কৃষ্টি আৰু সাহিত্য-সংস্কৃতিৰ অৱদান এইক্ষেত্ৰত অনস্বীকাৰ্য।ড: সুনীতি কুমাৰ চট্টোপধ্যায়ৰ 'কিৰাত -জনকৃতি' গ্ৰন্থত এই সমস্ত কথা গভীৰ আৰু বিস্তৃতভাৱে প্ৰকাশ কৰা হৈছে।ক'বলৈ গ'লে, 'কিৰাত জনকৃতি' গ্ৰন্থৰ অধ্যয়ন অবিহনে ভাৰতবৰ্ষৰ ইতিহাস অধ্যয়নেই প্ৰকৃততে কেতিয়াও সম্ভৱ নহয়।(সমাপ্ত)