কবি লক্ষ্মীপ্ৰসাদ দেৱকোটাৰ কবিতা আৰু জীৱন সম্পৰ্কীয় দৃষ্টিভংগী

 কবি লক্ষ্মীপ্ৰসাদ দেৱকোটাৰ কবিতা আৰু জীৱন সম্পৰ্কীয় দৃষ্টিভংগী

                                                  - বীৰ্কে বি থাপা

                                                    

       কুৰি শতিকাৰ ত্ৰিশৰ দশকত ইংৰাজী আৰু নেপালী দুয়োটা ভাষাতে কাব্য ৰচনাৰে সুনাম অৰ্জন কৰিবলৈ সক্ষম হোৱা লক্ষ্মীপ্ৰসাদ দেৱকোটাক এগৰাকী নিৰ্জনতাপ্ৰিয় অথচ অতি বাস্তৱবাদী কবি বুলি জনা যায়। কাঠমাণ্ডুৰ ত্ৰিভুৱন বিশ্ববিদ্যালয়ৰ ইংৰাজী সাহিত্যৰ অধ্যাপক দেৱকোটাৰ উল্লেখযোগ্য সাহিত্যকৃতি হৈছে ' মুনা-মদন'। 'মুনা-মদন' হৈছে ঝ্যাঁউৰে ছন্দত নেপালী ভাষাৰে লিখা এখনি কাব্যগ্ৰন্থ য'ত এটি সুন্দৰ প্ৰেমকথা বৰ্ণিত হৈছে।ইয়াৰ উপৰিও তেখেতে 'সুলচনা ',কুঞ্জিনী,'শকুন্তলা ' আদি কেইবাখনো কাব্যগ্ৰন্থ আৰু নাটক ৰচনা কৰিছিল।

       কবি লক্ষ্মীপ্ৰসাদ দেৱকোটাৰ জন্ম হৈছিল 1909 চনত নেপালৰ কাঠমাণ্ডুত।তেখেতৰ পিতৃ আছিল সংস্কৃতৰ বিদগ্ধ পণ্ডিত।গাঁৱৰ পঢ়াশালীতে শিক্ষা জীৱনৰ পাতনি মেলি দৰবাৰ হাইস্কুলত পঢ়িবলৈ লোৱা দেৱকোটাই ল'ৰালি কালতে সংস্কৃত আৰু ইংৰাজী সাহিত্য অধ্যয়ন কৰাৰ সুযোগ লাভ কৰিছিল।সেই বাবেই তেখেতে এফালে যেনেকৈ মহাকবি বাল্মীকি, কালিদাস আদিৰ ৰচনা অধ্যয়ন কৰিছিল সেইদৰে ইংৰাজী সাহিত্যৰ ছেক্সপীয়েৰ, ৱৰ্ডচৱৰ্থ, শ্যেলী, কীটচ, বায়ৰণ আদিৰ ৰচনাৱলীৰ সৈতেও গভীৰভাৱে তেখেত পৰিচিত হৈছিল।এইসকল কবিৰ ৰচনাৱলীৰ দ্বাৰা তেখেত যথেষ্ট প্ৰভাৱিত হৈছিল আৰু নিজৰ অন্তৰত অনুভূত চিন্তা-ভাৱনাক ব্যক্ত কৰিবৰ বাবে নেপালী আৰু ইংৰাজী দুয়োটা ভাষাতে লিখিবলৈ আৰম্ভ কৰিছিল।

      দৰবাৰ হাইস্কুলত অধ্যয়ন কৰা দেৱকোটাই সোতৰ বছৰ বয়সত প্ৰৱেশিকা পৰীক্ষা উত্তীৰ্ণ হৈ উচ্চ শিক্ষাৰ বাবে পাটনালৈ অহাৰ সময়ছোৱাত ভাৰতবৰ্ষত স্বাধীনতা আন্দোলনৰ বতাহ চৌদিশে বিয়পি পৰিছিল।স্বাভাৱিকতে তেখেতেও সেই স্বাধীনতা আন্দোলনত জঁপিয়াই পৰে।আন্দোলনৰ সেই সংঘৰ্ষপূৰ্ণ দিনবোৰৰ মাজতে তেখেতে ত্ৰিচন্দ্ৰ কলেজৰ পৰা স্নাতক ডিগ্ৰী লাভ কৰে আৰু আইন অধ্যয়ন কৰে।

      দেৱকোটা আছিল এগৰাকী অত্যন্ত প্ৰতিভাশালী কবি।কেৱল বাৰ বছৰ বয়সতে তেখেতে সংস্কৃত সাহিত্য অধ্যয়ন কৰাৰ সুযোগ লাভ কৰিছিল।তেখেতে কৌমুদী, অমৰকোশ,ৰঘু বংশ আদি কবিতা সলসলীয়াকৈ মুখস্থ মাতিব পাৰিছিল।নিজৰ মাতৃভাষাত তেখেতে ল'ৰালি কালতে বহুকেইটা কবিতা, গল্প,নিবন্ধ আদি লিখিছিল।পাছতহে তেখেতে ইংৰাজীত লিখিছিল।প্রখ্যাত সাহিত্য সমালোচক ডঃ শিৱমংগল সুমনে এবাৰ লিখিছিল যে নেপালী সাহিত্যই বিশ্বৰ মনোযোগ আকৰ্ষণ কৰিবলৈ সক্ষম হৈছিল একমাত্ৰ দেৱকোটাৰ মূল্যবান লেখাসমূহৰ জৰিয়তে।

      কবি দেৱকোটাৰ প্ৰথম প্ৰকাশিত কবিতাপুথি আছিল- 'মুনা মদন'।এইখন প্ৰকাশ পাইছিল 1939 চনত আৰু তাৰ পাছতে তেখেতে লিখি গৈছিল তিনিখন মহাকাব্য,বাৰটা খণ্ডকাব্য, তিনিখন গীতিকবিতাৰ পুথি,এখন নাটক,এখন উপন্যাস আৰু এখন প্ৰৱন্ধ সংকলন। তেখেতে ৰচনা কৰা অন্যান্য উল্লেখযোগ্য গ্ৰন্থসমূহ হৈছে-ভিখাৰী, চম্পা,দুষ্যন্ত শকুন্তলা ভেট,কুঞ্জিনী,

লক্ষ্মী কথা সংগ্ৰহ,লক্ষ্মী নিবন্ধ সংগ্ৰহ,মহাৰাণা প্ৰতাপ,পৃথ্বীৰাজ চৌহান, প্ৰমিথিউচ, পুতলি, শকুন্তল,সাৱিত্ৰী সত্ৰাৱন,সুলোচনা,সুনকো বিহান আদি।তেওঁ ছেক্সপীয়েৰৰ 'হেমলেট' নাটকখনো নেপালী ভাষালৈ অনুবাদ কৰিছিল।

      'মুনা মদন' আকাৰত সৰু যদিও এইখনেই আছিল প্ৰথম নেপালী ভাষাত ৰচিত মহাকাব্য যাৰ জৰিয়তে কবি দেৱকোটাই কেৱল এটা প্ৰেম-কাহিনীয়েই প্ৰকাশ কৰিবলৈ বিচৰা নাছিল,বৰঞ্চ নিজ জন্মভূমি নেপালৰ আৰ্থ-সামাজিক সমস্যাসমূহকো তুলি ধৰিবলৈ চেষ্টা কৰিছিল।এই কাব্য ঝ্যাঁউৰে ছন্দত লিখা হৈছে আৰু ই এহাল স্বামী স্ত্ৰীৰ কাহিনী প্ৰকাশ কৰিছে।মদন হৈছে এজন সদাগৰ ।তেওঁ পত্নী মুনাক ঘৰত থৈ টকা উপাৰ্জন কৰিবলৈ তিব্বতলৈ যাত্ৰা কৰিছে।এই যাত্রাৰ অপৰিসীম কষ্ট,বিচ্ছেদৰ যন্ত্ৰণা আদিয়ে কবিতাটিৰ সৌন্দৰ্য। স্বামী-স্ত্রীৰ সাংসাৰিক জীৱনৰ লগে লগে জীৱনৰ কিছুমান সত্যও ইয়াৰ দ্বাৰা প্ৰকাশ কৰিছে।কবিয়ে অৰ্থ-সম্পত্তি,ভোগ বিলাস,জাতিভেদ প্ৰথা আদিক তীব্ৰ সমালোচনা কৰিছে।

      দেৱকোটাই আছিল প্রথমগৰাকী নেপালী কবি যি সংস্কৃত কবি কালিদাসৰ 'অভিজ্ঞান শকুন্তলম' নাটকখন নেপালী ভাষাত 'শকুন্তলা' নামেৰে লিখি উলিয়াইছিল।কোৱা হয় যে তেখেতৰ বহুকেইটা কবিতাই স্বত:স্ফূৰ্তভাৱে অতি কম সময়ৰ ভিতৰত লিখা। তাৰ উৎকৃষ্ট নিদৰ্শন হৈছে -'শকুন্তলা ' ।কবি দেৱকোটাই এইখন মাত্ৰ তিনি মাহৰ ভিতৰত লিছিল।অবিশ্বসনীয়ভাৱে এইখন লিখি শেষ কৰিয়েই তেখেতে বন্ধুবৰ্গৰ নেৰানেপেৰা অনুৰোধত আন এখন মহাকাব্য 'সুলচনা' লিখিবলৈ আৰম্ভ কৰিছিল আৰু মাত্ৰ দহ দিনত সেয়া সম্পূৰ্ণ কৰিছিল।এইখন মহাকাব্যইয়ো নেপালী সাহিত্যত এক স্বকীয় স্থান লাভ কৰিবলৈ সক্ষম হৈছিল। 

      কেৱল নেপালী বা ইংৰাজীয়েই নহয়,কবি দেৱকোটাৰ ভাষাজ্ঞান বিস্তৃত হৈ আছিল আন কেইবাটাও ভাষালৈ।তেখেতে হিন্দী, উৰ্দু, ইটালী, জাৰ্মেনী,ফৰাচী আদি ভাষাও জানিছিল।তাৰোপৰি তেখেতে ৰুমানিয়া, হাংগেৰী, চীন, ৰাচিয়া আদি বহু দেশ ভ্ৰমণ কৰিছিল।1953 চনত নেপালক প্ৰতিনিধিত্ব কৰি তেখেতে ৰুমানিয়াত অনুষ্ঠিত চতুৰ্থ World Youth Assocition ত অংশ গ্ৰহণ কৰিছিল।নেপালক প্রতিনিধিত্ব কৰি তেখেতে বিদেশৰ অন্যান্য দেশলৈকো গৈছিল।এই বিশ্বব্যাপি ভ্ৰমণৰ গভীৰ প্ৰভাৱ তেখেতৰ চিন্তা ভাৱনা আৰু ৰচনাত যথেষ্ট পৰিছিল।বিদেশতো তেখেত সন্মানিত হৈছিল।তৎমুহূর্ততে কবিতা লিখিব পৰা সক্ষমতাৰ বাবে দেৱকোটাক 'ইলেক্ট্ৰিক কবি' বুলি অভিহিত কৰা হৈছিল।

      কবিতাৰ বাবে তেখেত এনেদৰে ব্যাকুল আৰু উদ্ভ্ৰান্ত আছিল যে বহুতে তেখেতৰ মস্তিষ্কৰ বিকাৰ ঘটা বুলি আশংকা কৰিছিল আৰু তেখেতক ৰাঁচীৰ জেলত পাঁচমাহ বন্দীও কৰি থোৱা বৈছিল।পাঁচ মাহ কাৰাগাৰত ,কিছুলোকৰ মতে মানসিক চিকিৎলালয়ত থকাৰ পাছত 1939 চনত তেখেতে 'পাগল' নামেৰে এটি কবিতা লিখিছিল। কবিতাটিত তেখেতে লিখিছিল-' Surely, my friend, I am mad /That’s exactly what I am! /I see sounds/Hear sights/Taste smells/I touch things thinner than air / Those things/Whose existence the world denies/Whose shapes the world does not know.' (অৰ্থাৎ - নিশ্চয় বন্ধু,মই এটা পগলাই/মোৰ অৱস্থাই যে এনেকুৱা/মই শব্দক দেখা পাওঁ/ দৃশ্যক শোনা পাওঁ/জিভাৰে সোৱাদ লওঁ সুবাসৰ /

বতাহতকৈয়ো পাতল বস্তুবোৰক/মই স্পৰ্শ কৰোঁ-/যাৰ অস্তিত্বক /পৃথিৱীয়ে অস্বীকাৰ কৰে/যাৰ আকাৰ কেনেকুৱা/সেয়া পৃথিৱীয়েও নাজানে..)

      কবি দেৱকোটা আছিল অতি বাস্তৱবাদী কবি।ঈশ্বৰৰ ওপৰত কবিৰ বিশ্বাস নাছিল।সেইবাবেই ঈশ্বৰক লৈ তেখেতে জীৱনত এটাও কবিতা লিখা নাছিল। পৰম্পৰাগত ধ্যান-ধাৰণাৰ বিপৰীতে অতি বাস্তৱবাদী দৃষ্টিৰে তেওঁ জীৱন আৰু জগতক লক্ষ্য কৰিছিল।তেখেতে লিখা এটা বিখ্যাত কবিতা হৈছে-Donky য'ত এটা গাধই মানৱ সভ্যতাক সমালোচনা কৰিছে।কবিতাটিত কোৱা হৈছে যে গাধ মানুহতকৈ বেছি জ্ঞানী,কাৰণ সি আইনৰ বিষয়ে একো নাজানে।একেটা কবিতাতে তেখেতে লিখিছে যে বিবাহ হৈছে দাসত্বৰ আনন্দ তথা আইনে চুৰ-ডকাইতবোৰক নিৰাপত্তা প্ৰদান কৰিছে,সংস্কৃতিয়ে ঠগ-প্ৰৱঞ্চকক অনুপ্ৰেৰণা দিছে,বিজ্ঞানে মানুহক আত্মা সম্পৰ্কে অন্ধ কৰি পেলাইছে,বিলাসিতাই তেওঁলোকক দুর্গন্ধময় কৰি তুলিছে আৰু ৰাজনীতিয়ে মানুহক পিশাচলৈ পৰিণত কৰিছে।

     কিছু সংখ্যক সাহিত্যৰ সমালোচকে দেৱকোটাক এগৰাকী নিৰাশবাদী কবি বুলিও অভিহিত কৰিছিল।তেখেতৰ এই নিৰাশবাদ প্ৰতিফলিত হোৱা দেখা যায় বহুকেইটা কবিতাত। পৃথিৱীখনক তেখেতে এটা মৰুভূমি বুলি বৰ্ণনা কৰিছে। 'Life is the richest feast' শীর্ষক কবিতাটিত তেখেতে লিখিছে যে মৰুভূমিৰ বেলিৰ প্ৰচণ্ড উত্তাপত তেখেত মৰোঁ মৰোঁ হৈ পৰিছে আৰু অনুভৱ কৰিছে যেন তেখেতৰ জন্মই আছিল মূল্যহীন।

      বিভিন্ন সময়ত কোৱা বা লিখা সৰু সৰু আন কিছুমান কথাইয়ো তেখেতৰ জীৱন সম্পৰ্কীয় সূক্ষ্ম দৃষ্টিভংগীক প্ৰতিফলিত কৰে।বিশেষকৈ 'কলা আৰু জীৱন'(Art and Life) ত তেখেতে লিখা কথাবোৰে পাঠকৰ মনত চিন্তাৰ নতুন দুৱাৰ খুলি দিয়ে। যেনে-

* যি চিনাক্ত কৰে তাক চকু,যি বুজি পায় তাক মগজু,যি শুনা পায় তাক কান আৰু যি অনুভৱ কৰে তাক অন্তৰ বুলি কোৱা হয়।এই চাৰিটা বস্তু নোহোৱাটোৱেই হৈছে জন্তু হোৱাৰ লক্ষণ।(The thing which identifies is called eyes,understands is called brain, listens is called ear and feels is heart. To be devoid of these four things is the signs of being a beast.)

* নিজৰ মনটোক ব্যস্ত ৰাখিবলৈ মানুহে সৃষ্টি কৰা সকলোবোৰ খেলৰ ভিতৰত জুৱা খেলেই আটাইতকৈ আমোদজনক খেল -যিটো খেল জীৱনৰ লাভ -লোকচান,উত্থান-পতনৰ নিচেই ওচৰ পায়গৈ।(Among various games of man created to engage his mind, gambling is the most interesting and which comes the nearest to life's gain-loss, rise-fall.)

 * যাক আমি সাধাৰণতে শিক্ষা বুলি কওঁ সি মানুহক মুৰ্খ বনায়।(That we usually call Education is making man stupid.)

 * বিদ্যালয়বোৰ হৈছে যন্ত্ৰ তৈয়াৰ কৰা উদ্যোগ

(Schools are industries to manufacture machines.)

 * বিজ্ঞানে সকলো আৱিস্কাৰ কৰিব নোৱাৰে আৰু আমাৰ মনোবিজ্ঞানৰ অধ্যয়নবোৰ জ্ঞানৰ অন্ধকাৰৰ মাজতে শেষ হৈ যায়। ( Science cannot find everything and our psychological studies end within the darkness of intellect.)

 * আত্মাই বিচাৰি আছে এটা আৰু শিক্ষাই দি আছে আন কিবা এটাহে।(The soul is desiring one thing, education is providing something else.)

 * সভ্যতা এতিয়াও আৰম্ভ হোৱাই নাই।আমি এতিয়াও জীৱনক সন্মান কৰিবলৈ শিকা নাই। আমাৰ ভাতৃত্বসুলভ ভাৱনা পৰিপক্ক হোৱাৰ পাছতহে আচল প্ৰগতি আৰম্ভ হ'ব।(Civilization has not yet started. We haven't learned to respect life. After our brotherhood feeling becomes rigid then only will real progress start.)

  * মানুহৰ মহানতা নিৰ্ণয় হয় তেওঁৰ অন্তৰৰ দ্বাৰা-জাত-পাত আৰু বংশৰ দ্বাৰা নহয়।(A man's greatness is determined by his heart not by the caste and the lineage he brings.)

* মগজুৰ কাৰ্য হ'লেও গাণিতিক সূত্ৰৰ দ্বাৰা কৰা কামবোৰক কলা বা শিল্প (Art) বুলি ক'ব নোৱাৰি।চিত্রাংকণ এটা কলা, ফটোগ্রাফি কলা নহয়।(The works done by mathematical formulas, even though are the works of brain, do not deserve to be called Art. Painting is Art, Photography is not.)

*সৃষ্টিৰ মুখ্য উপাদান হৈছে প্ৰেম আৰু প্ৰেমৰ মুখ্য কাৰ্যই হৈছে আৰ্ট।(The chief element of creation is love and the chief action of love is Art.)

       কবি লক্ষ্মীপ্ৰসাদ দেৱকোটা আছিল নিজৰ কবিতা সম্পৰ্কত তেনেই বেপৰুৱা আৰু অসচেতন।তেখেতৰ অসাৱধানতাৰ বাবেই বহু কবিতা হেৰাই গৈছিল আৰু আজিকোপতি উদ্ধাৰ হোৱা নাই।গতিকে তেখেতৰ সমস্ত কবিতাৰ পৰ্যালোচনা সম্ভৱ হৈ উঠা নাই।উল্লেখযোগ্য যে তেখেতে নিজৰ জীৱনকালত কেতিয়াও কবিতাবোৰ বিচাৰিবলৈয়ো চেষ্টা কৰা নাছিল।

       সময় বাগৰি যোৱাৰ লগে লগে তেখেতৰ কাব্য প্ৰতিভাই পূৰ্ণতা লাভ কৰিছিল।কিন্তু তেখেতৰ জীৱনৰ অন্তিম কাল আছিল অত্যন্ত ট্ৰেজিক।তেখেতৰ পূৰ্বৰ কবিতাসমূহত যদিও এক প্ৰকাৰৰ নাস্তিকতাবাদী মনোভাৱ প্ৰতিফলিত হৈছিল,তথাপিতো কিন্ত দেখা যায় যে জীৱনৰ শেষ বয়সত তেখেতে লিখা কবিতাসমূহত গভীৰ ঈশ্বৰ বিশ্বাসৰ ভাৱ প্ৰতিফলিত হৈ উঠিছে।পাকস্থলিত হোৱা কেঞ্চাৰৰ বাবে শেষৰ দিনকেইটা তেখেতে অত্যন্ত যন্ত্ৰণাত কটাবলগীয়া হৈছিল।আনকি সেই যন্ত্রণাগ্রস্ত দিনবোৰতো তেখেতে কবিতা লিখি গৈছিল।1968 চনত লিখা এটি কবিতাত তেখেতে কেঞ্চাৰৰ যন্ত্ৰণাৰ কথা উল্লেখ কৰি লিখিছিল-

Promethean pain I bear

With tears on tears

Yet a song of joy must I raise.

      তেখেতে লিখিছিল,ঈশ্বৰে এই সকলো যন্ত্ৰণা প্ৰদান কৰিছে যাতে তেখেতে আকৌ ঈশ্বৰৰ কথা চিন্তা কৰে।মৃত্যৰ মাত্ৰ দুদিন পূৰ্বে তেখেতে লিখিছিল-জীৱনটো হৈছে পৃথিৱীত জন্ম গ্ৰহণ কৰা মানুহৰ বাবে এক মহত্বতম ভোজ(richest feast) আৰু যদিও কেখেতে পূৰ্বৰ কবিতাসমূহত পৃথিৱীখনক Ocean of Sorrows (দুখৰ সাগৰ) বুলি উল্লেখ কৰিছিল,পাছৰ কবিতাসমূহত কিন্তু তেখেতেপৃথিৱখনক ocean of joy(সুখৰ সাগৰ)বুলি ঘোষণা কৰিছিল।তেখেতে এটা টোকাত লিখিছিল - 'To me, these

mountains appeal my breathen beauty in ourselves and communicates it to the dearest. I want to breath in harmony with them. There is something which you can not find every where.' এনেদৰেই কবি দেৱকোটাই প্ৰকৃতিৰ অবিনশ্বৰ সৌন্দৰ্যৰ তাৎপৰ্যৰ কথা প্ৰকাশ কৰিছিল।

        দিনক দিনে তেখেতৰ স্বাস্থ্য ভাগি পৰিছিল।পাকস্থলিত হোৱা কেঞ্চাৰৰ যন্ত্ৰণা ইমানেই অসহনীয় হৈ পৰিছিল যে তেখেতে লগ কৰিবলৈ অহা লোকসকলক পটাচিয়াম চায়'নাইড দিবলৈ অনুৰোধ কৰিছিল।তেখেত ইতিমধ্যে একেবাৰে দেৱলীয়া হৈ পৰিছিল।পাঁচগৰাকীকৈ কন্যা আৰু চাৰি গৰাকী পুত্ৰ সন্তানেৰে ভৰা সংসাৰ চলাবলগীয়া হোৱা কবি দেৱকোটাই আৰ্থিক অনাতনৰ মাজত দিন কটাবলগীয়া হৈছিল।তেনে অৱস্থাত ভাৰত চৰকাৰে তেখেতৰ বিশ হাজাৰ টকাৰ ঋণ পৰিশোধ কৰাৰ দায়িত্ব গ্ৰহণ কৰিছিল।নেপাল চৰকাৰেও তেখেতক উন্নত চিকিৎসাৰ বাবে ৰাচিয়ালৈ প্ৰেৰণ কৰিছিল।জীয়াই থকাৰ সকলো বাসনা তেখেতে হেৰুৱাই পেলাইছিল।তথাপিতো কিন্তু লিখিবলৈ এৰা নাছিল।লিখাৰ লগে লগে অত্যন্ত চিগাৰেট সেৱন কৰিছিল।চিকিৎসকসকলে চিগাৰেট সেৱন কৰিবলৈ বাধা দিছিল যদিও বহুদিনীয়া সেই অভ্যাস তেখেতে এৰিব পৰা নাছিল।মৃত্যুৰ দিনাখনো দেৱকোটাই তেখেতৰ পত্নীৰ পৰা কাগজ আৰু চিগাৰেট খুজিছিল ।মুখত চিগাৰেট লৈ তেখেতে অন্তহীনভাৱে কাগজত লিখি গৈছিল। তেখেতৰ অৱস্থালৈ লক্ষ কৰি চিকিৎসক আৰু নাৰ্চসকল ব্যস্ত হৈ পৰিছিল,কিন্তু অশেষ চেষ্টাৰ পাছতো তেখেতক বচাব পৰা নাছিল।1959 চনৰ 14 চেপ্তেম্বৰ তাৰিখে কবি দেৱকোটাই শেষ নিশ্বাস ত্যাগ কৰিছিল।(সমাপ্ত)